Osmanlı
Kayıtlarında Çerkeş
Osmanlı döneminde kayıtlara geçen, Çerkeş hakkında en önemli
yazılı kaynaklardan üç tanesi Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi,
1894 Kastamonu Salnamesi ve Şemseddin Sami'nin Kamus-ul
Âlâm'ıdır.
EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ
Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Çerkeş'ten şu şekilde söz
etmektedir;
"Çerkeş, Kangıırı toprağında subaşılıktır. 150 akçalık
kazadır. Yeniçeri serdarı, sipahi kethüda yeri vardır. Şehir bir
bayır dibinde olup 300 haneli bir camii, bir hamamlı, 40-50
dükkânlı bir beldeciktir.
IV. Murad'ın yakınlarından Silahtar Mustafa Paşa burada 150
ocaklı, 100 dükkânlı bir han yaptırmak sureti ile kasabayı imar
etmiştir. Lakin ömrü vefa etmediği için kiremit örtülü
kalmıştır. Hafta da bir gün köylüler gelerek bir pazar yeri
kurulur."
Evliya Çelebi'nin Silahtar Mustafa Paşa tarafından
yaptırıldığını söylediği han, eskiden Çerkeş'te KERVANSARAY
olarak bilinen ve yıkıldıktan sonra yerine şimdiki çarşının
kurulduğu handır.
1894 KASTAMONU SALNAMESİ
XIX. yüzyılın sonlarında (1894) yayınlanan Kastamonu
Salnamesinde Çerkeş şu şekilde yer almaktadır;
"Çerkeş kazasının merkezi olan Çerkeş kasabası, vilayetin
cenub-i garbisinde ve merkez vilayete (Kastamonu) 26 ve merkez
livaya (Çankırı) 15 saat mesafede vakidir. Kaza-i mezkur şarken
şarken Kangırı, garben Gerede, şimalen Araç, cenuben Ankara
vilayetine tabi Abad kazaları hudutları ile mahduttur.
635 hane-i havi olan kasaba-i mezkurede oldukça muntazam bir
hükümet konağı ve bir telgrafhane ve Sultan Murad Rabi Selah
Hazretlerinin Bina-i kardeşi olan bir cami-i şerifle ashabı
hoyrat tarafından yaptırılmıştır.
8 cami bir de mescid-i şerif, bir mekteb-i rüşti ve ipditai,
6 sıbyan mektebi, 2 medrese, 3 tekke ve meşayih halvetiyeden
Şeyh Hacı Mustafa Efendi (Pir-i Sani) Hazretlerinin Türbe-i
şerifleriyle beraber 7 türbe, 5 büyük han, 198 dükkân, 12
çamaşırhane, 1 silahhane, 14 kahvehane, 1 kıraathane ve 3 hamam
mevcut ve mamurdur.
Kasabanın cenub-i cihetinde cereyan eden çay üzerinde ikisi
ahşap ve biri kargir olmak üzere 3 köprü bulunup iş bu çay
kasaba civarında yedi bab değirmen tedvir eder. Kasaba
dürunu'ndan cereyan eden çaydan bazı mahaller iska olunmakla
beraber bu su kasabanın tanzifatına haylice yardım eder.
Kasabanın mevkii basit ve etrafı açık olduğundan ab ve havası
latif ve şitası şiddetlicedir. Dürun-u birun kasabada sular
kesret üzere ise de bağ ve bahçe olmayıp, ancak kasaba dürununda
bazı geniş hane avlularında sebze yetiştiriliyor. Pazar günleri
Zafranbolu, Evlak, Viranşehir, Koçhisar, Tosya, Karacaviran'a
bağlı Melan taraflarından her nev-i meyve ve sebze getirilip,
satılıyor.
Mümkısım olduğu üç nahiyesi ile beraber kazanın 74 divanını
terkip eden 380 karye, 7500 hane ve köylerde köylü tarafından
yapılan ve Orta Odası tabir olunan 300 mütecaviz misafirhane
vardır.
İş bu kaza dahilinde müteaddid mahallerde ve merkez kaza
civarında bir kaç nev'i ma'den suları mevcut olup, bazı a'lel ve
imrazai cildiye ve dahiliye mahallince mütevattırdır.
Karacaviran dahilinde, Çavundur karyesinde dahi her türlü
a'lel ve imraz-ı dahiliyeye ve hariciyeye faidesi sayf olan
diğer ma'den suları vardır.
Bundan başka Çerkeş'e 5 saat mesafede Akçagiyse karyeinde
bazı illete nafi bir su daha mevcut olup, Ağustos'da çıktığı ve
içenlerin faidesini gördükleri merviddir."
KAMUS'UL ÂLÂM
Kastamonu Salnamesinden başka bir kaynak eser de Şemseddin
Sami'nin Kamusu'l Âlâm'ıdır. Şemseddin Sami bu eserinde Çerkeş
hakkında şu bilgileri vermektedir;
"Kastamonu vilayeti Kangırı sancağında, Kastamonu'nun 100 km
cenub-i garbisinde ve Kangırı'nın 65 km garb-i şimalisinde kaza
merkezi bir kasaba olup Ulusu'yun bir çeyrek şimalisinde
vakidir. Düz bir yerde müesses güzel bir kasaba olup, 5000
ahalisi, biri Sultan Rabi Hazretlerinin bina-i kardeşi olmak
üzere 8 cami-i şerifi, bir mescidi, 3 takkesi, bir kaç türbesi,
1 medresesi, 1 rüştiye 7 sıbyan mektebi, 5 hanı, 197 dükkanı, 3
hamam, mezkur nehrin üzerinde biri taş ve iki ahşap köprüsü ve 7
değirmeni vardır.
Bu kasabada haftada bir kez pazar kurulur. Bağdat Caddesi
kasabanın içinden geçtiği içün hayli ticaret vardır. Akarsuları
pek çok ise de havası ziyade soğuk olduğundan bağ ve bahçesi
yoktur.
Çerkeş kazası Kangırı Sancağını terkip eden 3 kaza (Merkez,
Çerkeş ve İskilip)'nın biri olup, şarken nefsi Kangırı, şimalen
Kastamonu Sancağına bağlı Araç, garben Bolu Sancağına Ta'bi
Gerede, cenuben dahi Ankara vilayet ve sancağına ta'bi Yaban
Âbâd kazaları ile mahdud ve muhaddur.
Karacaviran, Ovacık ve Bayındır nahiyeleri ile beraber 388
karyeyi cami olup 34 divane münfesiddir. Ahaliy-i kaza 2300
miktarını mütecaviz olup, cümlesi müsellimdir. Arazinin kısm-ı
azamı dağlık olup, cenup cihetinde Işık ve şimal cihetinde Ilgaz
dağlarının etekleri münted olur. Aralarında vasi ve mütbit bir
ova olup Ulusu ile irva olunur. Toprağı münbit olup hububat
mütesevvi vesaireden ibaret hayli tiftik ihraç olunur. Çerkeş
kasabasından bir saatlik mesafede ve Karacaviran nahiyesinin
dahilinde vaki Çavundur karyesinde kükürt ile kurşun madenleri
havi nafi bir ılıca vardır."
Görüldüğü gibi her üç kaynakta da Çerkeş'in önemli bir
bölgede yer aldığı ve ulaşım olanağının olması nedeni ile
hareketli bir ticaret ve konaklama yeri olduğu görüşünde
birleşilmektedir.
|
